Primus, primair, prima 

We lenen het woord prima al sinds de negentiende eeuw uit het Italiaans. Het betekent ‘uitstekend’, ‘bijzonder goed’ of ‘uitmuntend’. Oorspronkelijk is het een Latijns woord: ‘primus’, wat ‘eerste’ betekent. Een ‘prima idee’ is theoretisch gezien dus een ‘uitstekend idee’. En het woord primair, dat eraan verwant is, betekent ‘belangrijkste’ of ‘eerste’. Denk aan de primaire levensbehoeften uit de Piramide van Maslow: ademen, eten, drinken, en een dak boven je hoofd – dat werk.

Als een klant mijn tekst zou omschrijven als prima zou ik – Gen Z’er – me waarschijnlijk flink achter de oren krabben. Het is een wankel compliment, omdat het voor mij betekent dat het artikel ermee door kan. Voor hem kan het juist betekenen dat de tekst ‘heel goed’ is. Het is de duim omhoog-emoji onder de schouderklopjes: ook die wordt door de jongere generatie als passief-agressief geïnterpreteerd.

Waarom woorden afzwakken

Er zijn wel meer woorden die in de loop van de tijd van betekenis veranderen, de officieuze term daarvoor is ‘inflatiewoorden’. ‘Eng’ was vroeger ‘smal’, en nu is het ‘griezelig’. De woorden ‘slecht’ en ‘gemeen’ betekenden ‘eenvoudig’ en ‘van iedereen’. Als het in een tekst uit de middeleeuwen gaat over 'slechte of gemene woorden', dan gaat het dus eigenlijk over ‘gewone of algemene woorden’. ‘Slecht’ kreeg in de loop van de zeventiende eeuw een negatieve connotatie en ‘gemeen’ pas een eeuw later.

De moderne betekenis van ‘slecht’ borduurt nog wel voort op de betekenis ‘eenvoudig’, want eenvoud was ooit ‘niet goed’ – en dus slecht. ‘Gemeen’ werd in de loop der eeuwen steeds vaker gebruikt om aan te geven dat iets ‘ordinair’ of ‘volks’ was. 

'Prima' in alle soorten en maten

De aftakeling van het woord ‘prima’ doorloopt vergelijkbare stappen: van ‘uitstekend’ via ‘goed genoeg’ naar ‘vooruit dan maar’. Intonatie heeft veel effect op de betekenis van ‘prima’. Ga maar na: als je zuchtend ‘prima’ zegt, bedoel je eigenlijk: ‘nou, dat moet dan maar’. Als je het uitspreekt met een ondertoon van twijfel, wil je waarschijnlijk zeggen: ‘het kan ermee door’. En als je kortaf ‘prima’ zegt, betekent dat ‘het is niet anders’ of ‘we doen het er maar mee’.

'Nee, echt hélemaal prima!' 

Alleen ‘prima’ dekt de lading al lang niet meer. In mijn omgeving zeggen mensen steeds vaker ‘helemaal prima’ om aan te geven dat de situatie naar wens is. Benieuwd wat je kunt doen als je twijfelt of je met ‘prima’ voldoende enthousiasme overbrengt? Overweeg eens wat minder beschadigde synoniemen als geweldig of fantastisch, al ligt daarbij weer een sarcastische ondertoon op de loer.

Mijn vriend heeft open kaart gespeeld over de verwarring tussen hem en zijn scriptiebegeleider. Die gebruikt bij beoordelingen voortaan ‘top’ in plaats van ‘prima’ – mét uitroepteken, zodat iedereen zeker weet dat hij het meent.